Ο τρόπος που επηρεάζεται η ανθρώπινη υγεία από τις πολυσύνθετες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής αποτελεί ένα καίριας σημασίας ζήτημα το οποίο πλέον χρήζει επιτακτικής αντιμετώπισης. Το θέμα αυτό συζητήθηκε σε μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συνεδρία, την οποία συντόνισαν από κοινού η Καθηγήτρια Υγιεινής-Επιδημιολογίας και Διευθύντρια του Εργαστηρίου Υγιεινής, Επιδημιολογίας & Ιατρικής Στατιστικής στην Ιατρική Σχολή του Ε.Κ.Π.Α. κ. Παγώνα Λάγιου και η Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Δημόσιας Υγιεινής-Κοινωνικής Ιατρικής-Ιατρικής Εργασίας και Διευθύντρια του Εργαστηρίου Κοινωνικής Ιατρικής στο Τμήμα Ιατρικής του Δ.Π.Θ. κ. Ευαγγελία Νένα.
Τα μηνύματα που φέρνει η κλιματική κρίση για την υγεία, σήμερα και στο μέλλον
Τον κύκλο των ομιλιών της συνεδρίας άνοιξε ο Καθηγητής του Ε.Κ.Π.Α. και μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Κλιματική Αλλαγή, κ. Κώστας Καρτάλης, ο οποίος ξεκίνησε την εισήγησή του αναφέροντας ότι, αν και τα μηνύματα που φέρνει η κλιματική κρίση για την υγεία, σήμερα και στο μέλλον, δεν είναι θετικά, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι για όλα τα προβλήματα υπάρχουν λύσεις, αρκεί να υπάρχει βούληση.
Περιγράφοντας συνοπτικά την υφιστάμενη κατάσταση στη Μεσόγειο, ο Καθηγητής ανέφερε πως υπάρχει ενισχυμένη τάση αύξησης της θερμοκρασίας (περισσότερο ενισχυμένη τους θερινούς μήνες στην Αν. Μεσόγειο), πιο συχνά και έντονα φαινόμενα ξηρασίας, ιδιαίτερα στη βόρεια Μεσόγειο, αύξηση των καυσώνων κατά το διάστημα 2000-2020, καθώς και συνδυασμός των καυσώνων με ξηρασία. Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι, συνέχισε ο κ. Καρτάλης, πως οι επιπτώσεις του ενός φαινομένου δεν προστίθενται απλά στις επιπτώσεις των άλλων, αλλά φαίνεται να λειτουργούν πολλαπλασιαστικά.
Στη χώρα μας, όχι μόνο η θερμοκρασία από τη δεκαετία του 1950 έως το 2020 ακολουθεί αυξητική πορεία, αλλά η θέρμανση φαίνεται να επιταχύνεται, επισήμανε ο Καθηγητής. Οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι στο μέλλον οι καύσωνες θα είναι πιο επιθετικοί, τόνισε, συνεπώς η λήψη μέτρων αντιμετώπισης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής καθίσταται επιτακτική.
Σε έναν φαύλο κύκλο, η κλιματική αλλαγή οδηγεί σε περισσότερες πυρκαγιές, αυξημένες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα και ένα όλο και πιο θερμό και ξηρό κλίμα. Με αυτό το δεδομένο, οι εκτιμήσεις για το μέλλον ασφαλώς δεν είναι ευοίωνες, υπογράμμισε ο Καθηγητής, επισημαίνοντας την άμεση ανάγκη λήψης πολιτικών αποφάσεων για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των κατάλληλων μέτρων αντιμετώπισης του φαινομένου.
Ωστόσο, συνέχισε, η αστική θέρμανση δεν είναι ισοκατανεμημένη, επομένως θα πρέπει να δοθεί διαφορετική έμφαση και να ληφθούν διαφορετικά μέτρα ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν σε κάθε περιοχή. Επιπλέον, τόνισε, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι τα πρώτα θύματα της κλιματικής αλλαγής σε κάθε πόλη είναι πάντα οι ευάλωτες ομάδες με τα χαμηλότερα εισοδήματα, επομένως η λήψη μέτρων θα πρέπει να διαφοροποιείται επίσης ανάλογα με τις ανάγκες του εκάστοτε πληθυσμού.
Η προσαρμογή των πόλεων στην κλιματική αλλαγή, ολοκλήρωσε την τοποθέτησή του ο κ. Καρτάλης, προφανώς δεν είναι εύκολη και απαιτεί πολιτική βούληση, ωστόσο ένα πρώτο βήμα είναι σε οτιδήποτε νέο χτίζεται να λαμβάνονται υπόψη οι παράγοντες που αυξάνουν τη θερμοκρασία του αστικού περιβάλλοντος.
Κλιματική αλλαγή και αναπνευστικό σύστημα
Τη σκυτάλη έλαβε ο Καθηγητής Πνευμονολογίας στην Ιατρική Σχολή του Ε.Κ.Π.Α. και Διευθυντής της Β’ Πνευμονολογικής Κλινικής στο Π.Γ.Ν. «Αττικόν» κ. Στυλιανός Λουκίδης, ο οποίος αναφέρθηκε στην κλιματική αλλαγή και τις επιπτώσεις της στο αναπνευστικό σύστημα.
Η ανάλυση του προβλήματος, που παρουσιάσθηκε σε ένα ιδιαίτερα εύστοχο άρθρο του NEJM, δήλωσε ο ομιλητής, δείχνει πως η έκθεση στις επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής είναι πολυδιάστατη και περιλαμβάνει πολλές συνιστώσες που συνδέονται μεταξύ τους. Ασφαλώς, το αναπνευστικό σύστημα πλήττεται άμεσα από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, επισήμανε ο κ. Λουκίδης, καθώς επικοινωνεί άμεσα με το περιβάλλον.
Στις ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού και τα χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά επίπεδα οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι ακόμα πιο έντονες, συνέχισε, καθώς τα άτομα που διαβιούν σε πιο φτωχές γειτονιές, τα άτομα με χρόνια νοσήματα και τα άτομα με μειωμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας είναι γενικά πιο πιθανό να αντιμετωπίσουν σοβαρότερες επιπτώσεις στην υγεία τους λόγω της κλιματικής αλλαγής. Επομένως, εξήγησε ο Καθηγητής, οι ανισότητες ισχύουν και για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, καθώς δεν έχουν όλες οι ομάδες του πληθυσμού ίσες ευκαιρίες στην αντιμετώπισή τους.
Η έκθεση σε αυξημένες θερμοκρασίες οδηγεί σε κυτταρικό θάνατο και αυξάνει τη νοσηρότητα και τη θνητότητα σε άτομα με καρδιοαναπνευστικά προβλήματα, συνέχισε ο κ. Λουκίδης, παρουσιάζοντας στοιχεία από μελέτες που έχουν δείξει με ποιο μηχανισμό η αύξηση της θερμοκρασίας οδηγεί σε αύξηση της θνητότητας, αλλά και σε αύξηση των δεικτών οξειδωτικού στρες και των φλεγμονωδών δεικτών.
Επιπλέον, ανέφερε ο Καθηγητής, οι περιβαλλοντικές συνθήκες και οι ακραίες θερμοκρασίες έχει δειχθεί πως οδηγούν σε αύξηση της επίπτωσης τόσο του άσθματος, όσο και της συχνότητας εμφάνισης αναπνευστικών λοιμώξεων, η οποία είναι ιδιαίτερα εμφανής στον αναπτυσσόμενο κόσμο, υποδεικνύοντας για μία ακόμη φορά τις υφιστάμενες κοινωνικές ανισότητες.
Οι πυρκαγιές, ένα φαινόμενο που με την πάροδο των ετών εντείνεται λόγω της κλιματικής αλλαγής, προφανώς επιβαρύνουν πολύ το αναπνευστικό σύστημα, συμπλήρωσε ο κ. Λουκίδης, επισημαίνοντας πως οι προκλήσεις που θα κληθούν να αντιμετωπίσουν οι μελλοντικές γενιές εκτιμάται πως θα είναι πολύ μεγάλες.
Να μην αγνοούνται οι μολυσματικές ασθένειες που αφορούν την κλιματική αλλαγή
Στη συνέχεια, ο κ. Παναγιώτης Καράνης, Καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Λευκωσίας, αναφέρθηκε στις αναδυόμενες, τις επανεμφανιζόμενες και τις παραμελημένες μολυσματικές ασθένειες που αφορούν την κλιματική αλλαγή και δεν πρέπει πλέον να αγνοούνται.
Οι αναδυόμενες μολυσματικές ασθένειες, εξήγησε στην αρχή της ομιλίας του ο Καθηγητής, είναι ασθένειες που ήταν άγνωστες στο παρελθόν και σήμερα εξαπλώνονται γρήγορα σε αρκετές περιπτώσεις ή σε πολλές περιοχές ή επίμονες μολυσματικές ασθένειες που δεν μπορούν να ελεγχθούν. Οι επανεμφανιζόμενες, από την άλλη, ασθένειες είναι αυτές που επανεμφανίζονται ενώ είχαν μειωθεί σημαντικά, κάτι που μπορεί να συμβεί λόγω προβλημάτων δημόσιας υγείας, όταν εμφανίζονται νέα στελέχη γνωστών ασθενειών ή λόγω της συμπεριφοράς των ανθρώπων. Οι παραμελημένες τροπικές ασθένειες (NTDs) είναι μια ομάδα μολυσματικών ασθενειών -οι περισσότερες εκ των οποίων προκαλούνται από παράσιτα, βακτηριακά είδη, μύκητες και ιούς- που είναι κοινές σε τροπικές περιοχές, συμπεριλαμβανομένων των χερσαίων εκτάσεων που περιβάλλουν τον ισημερινό, όπως η Βόρεια Αμερική, η Νότια Αμερική, η Αφρική, η Ασία και η Αυστραλία. Πολλές NTDs περιλαμβάνουν συγκεκριμένες περιβαλλοντικές συνθήκες, φορείς και δεξαμενές ζώων που ευνοούν την επιβίωση μικροοργανισμών με πολύπλοκους κύκλους ζωής.
Οι παραμελημένες τροπικές ασθένειες είναι «αρχαίες» ασθένειες της φτώχειας, υπογράμμισε ο κ. Καράνης, που προκαλούν τεράστια ανθρώπινη, κοινωνική και οικονομική επιβάρυνση σε περισσότερους από 1 δισεκατομμύριο ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, κυρίως σε τροπικές και υποτροπικές περιοχές, όπου ζουν οι περισσότεροι ευάλωτοι και περιθωριοποιημένοι πληθυσμοί.
Τα παραμελημένα παθογόνα είναι ωστόσο παραμελημένα γιατί εμείς οι ίδιοι τα παραμελούμε, παρά το γεγονός ότι ορισμένα εξ αυτών είναι πολύ σημαντικά για την υγεία των ανθρώπων και έχουν καταστροφικές συνέπειες στην υγεία των πιο ευάλωτων πληθυσμών. Το γεγονός ότι επηρεάζουν τις ζωές πολλών ανθρώπων, αρχίσαμε δυστυχώς να το αντιλαμβανόμαστε μόνο τα τελευταία χρόνια, που τα παθογόνα αυτά επανεμφανίσθηκαν στην Ευρώπη, τόνισε ο Καθηγητής.
Οι αναδυόμενες και επανεμφανιζόμενες παρασιτικές ασθένειες μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές οικονομικές επιβαρύνσεις σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο, καθώς όλες οι μελέτες δείχνουν ότι εάν αγνοηθούν θα απειλήσουν τη ζωή και την υγεία των πολιτών. Ως εκ τούτου, υπάρχει μεγάλη ανάγκη για την υιοθέτηση προληπτικών μέτρων από τις υγειονομικές αρχές, καθώς και μιας προσέγγισης Ενιαίας Υγείας. Απαιτείται επίσης ισχυρότερη διεθνής συνεργασία σε τομείς όπως η υγεία, το νερό, η αποχέτευση και η υγιεινή, η εκπαίδευση και η ασφάλεια των τροφίμων, κατέληξε ο κ. Καράνης.
Νεότερα επιδημιολογικά δεδομένα για τις επιπτώσεις της έκθεσης σε θερμότητα κατά την κύηση
Ολοκληρώνοντας τις εισηγήσεις, ο κ. Μιχάλης Κουρέας, ερευνητής και επιστημονικός συνεργάτης στο Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, παρέθεσε μία επισκόπηση των νεότερων επιδημιολογικών δεδομένων σχετικά με τις επιπτώσεις της έκθεσης σε θερμότητα κατά τη διάρκεια της κύησης.
Η αλλαγή του κλίματος δεν είναι κάτι νέο, καθώς το κλίμα αλλάζει εδώ και εκατομμύρια χρόνια, ανέφερε ο ομιλητής, ωστόσο ο ρυθμός των αλλαγών τα τελευταία χρόνια είναι πρωτοφανής.
Ο Μάιος του 2024 ήταν ο θερμότερος Μάιος που έχει καταγραφεί, εξήγησε ο κ. Κουρέας. Ο ρυθμός αύξησης της θερμοκρασίας είναι 10 φορές μεγαλύτερος από τον μέσο ρυθμό θέρμανσης και το διοξείδιο του άνθρακα από τις ανθρώπινες δραστηριότητες αυξάνεται περίπου 250 φορές πιο γρήγορα από ό,τι από φυσικές πηγές.
Η κλιματική αλλαγή έχει πολλαπλές επιπτώσεις σε όλα τα στάδια της ζωής του ανθρώπου. Σύμφωνα με την ανάλυση 24 ανασκοπήσεων για τις επιπτώσεις της έκθεσης σε υψηλές θερμοκρασίες στη μητρική, εμβρυΐκή και νεογνική υγεία, η έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες παρουσιάζει συσχέτιση με διαταραχές υπέρτασης, σακχαρώδη διαβήτη κύησης, πρόωρο τοκετό, γεννήσεις νεκρών, χαμηλότερο βάρος γέννησης, αυξημένες νοσηλείες νεογνών και βρεφών, καθώς και αυξημένο κίνδυνο θνησιμότητας.
Τα ευρήματα μίας ελληνικής ανάλυσης 2.316.655 γεννήσεων στην Ελλάδα κατά το διάστημα 1999-2021 έδειξαν πως ο κίνδυνος πρόωρου τοκετού αυξάνεται εκθετικά με την αύξηση της θερμοκρασίας, ενώ επιπλέον υπάρχουν διαφορές μεταξύ των περιοχών της χώρας μας.
Συνοψίζοντας, ανέφερε ο κ. Κουρέας, οι μελέτες δείχνουν αύξηση του κινδύνου κατά 5-30% για διάφορες επιπτώσεις της έκθεσης σε υψηλές θερμοκρασίες. Χρειαζόμαστε ωστόσο περαιτέρω μελέτες, καθώς οι μελέτες που έχουν διεξαχθεί έχουν σημαντική ετερογένεια, είναι κυρίως οικολογικές και αρκετές επιπτώσεις δεν εχουν διερευνηθεί επαρκώς.
