Υπεύθυνη ενημέρωση του πληθυσμού για την προστασία της δημόσιας υγείας

Ανοίγοντας τη συνεδρία με τίτλο «Υπεύθυνη ενημέρωση του πληθυσμού για την προστασία της δημόσιας υγείας», η συντονίστρια κ. Θεοδώρα Σταύρου, Παιδίατρος, Ιατρός Δημόσιας Υγείας Ε.Σ.Υ., Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας και Υγιεινής Περιβάλλοντος, Υπουργείο Υγείας, εξέφρασε την ικανοποίησή της για τον διατομεακό χαρακτήρα της συνεδρίας, η οποία συγκέντρωσε ομιλητές από τους χώρους της επικοινωνίας, της ιατρικής και της δημοσιογραφίας, χώρους οι οποίοι καλούνται να συνεργαστούν για την προαγωγή της δημόσιας υγείας, έτσι ώστε η χώρα μας να έχει ηλικιωμένους με πολλά έτη υγιούς ζωής.

Στην ομιλία της με θέμα «Η αντιμετώπιση της μεθοδευμένης παραπληροφόρησης (disinformation) ως καίρια πρόκληση για τη δημόσια υγεία», η κ. Άννα-Μαρία Λεούτση, σύμβουλος επικοινωνίας με ειδίκευση στην επικοινωνία της δημόσιας υγείας και την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, Ε.Ο.Δ.Υ., παρουσίασε αρχικά τον όρο «infodemic» που εισήγαγε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας για να επισημάνει τον καταιγισμό πληροφοριών, ορθών και μη ορθών, που δεχθήκαμε κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19. Σε ένα περιβάλλον το οποίο κατακλύζεται από αντικρουόμενες πληροφορίες, η προσπάθεια των αρχών να μεταδώσουν στο κοινό τις σωστές πληροφορίες καθίσταται εξαιρετικά δυσχερής και η αντιμετώπιση του infodemic αναδείχθηκε ως μία από τις κορυφαίες προτεραιότητες κατά τη διαχείριση της πανδημίας του κορονοϊού. Στη συνέχεια, η κ. Λεούτση ανέλαβε να διευκρινίσει ορισμένους όρους αναφορικά με την παραπληροφόρηση.
Παραπληροφόρηση (misinformation) είναι η χωρίς πρόθεση εξαπάτησης διάδοση παραπλανητικών, μη ορθών ειδήσεων, οι οποίες όμως μπορούν να παρεισφρήσουν ακόμη και σε έγκριτα μέσα ενημέρωσης. Μεθοδευμένη παραπληροφόρηση (disinformation) είναι η σκόπιμη δημιουργία και διάδοση ψευδούς περιεχομένου, για οικονομικό κέρδος ή για σκόπιμη εξαπάτηση του κοινού, η οποία μπορεί να προκαλέσει δημόσια βλάβη. Η χειραγώγηση πληροφοριών και οι παρεμβάσεις από το εξωτερικό (FIMI, Foreign Information Manipulation and Interference) έγκεινται στις προσπάθειες ξένων παραγόντων να παραποιήσουν ή να παρέμβουν στις πληροφορίες, ιδιαίτερα μέσω εκστρατειών παραπληροφόρησης, προπαγάνδας, ή κυβερνοεπιχειρήσεων, με στόχο την άσκηση επιρροής σε πολιτικές διαδικασίες, στην κοινή γνώμη ή στην κοινωνική σταθερότητα σε άλλες χώρες. Η Ευρώπη, και η Δύση γενικότερα, αποτελούν συνήθη στόχο αυτής της πρακτικής. Τέλος, οι επιχειρήσεις επιρροής (influence operations) είναι οι συντονισμένες προσπάθειες είτε από εγχώριους είτε από ξένους παράγοντες για να επηρεάσουν ένα κοινό-στόχο χρησιμοποιώντας μια σειρά παραπλανητικών μέσων, συμπεριλαμβανομένης της καταστολής ανεξάρτητων πηγών πληροφοριών σε συνδυασμό με παραπληροφόρηση.
Η Ε.Ε. έχει αναπτύξει μια σειρά από μέτρα και δράσεις για την αντιμετώπιση της μεθοδευμένης παραπληροφόρησης. Έτσι, στη διάρκεια της πανδημίας, η λειτουργία «Αναζήτηση» της Google έδινε έμφαση στα άρθρα εκείνα που είχαν ελεγχθεί από fact checkers, το YouTube παρέπεμπε σε αρχές δημόσιας υγείας, ενώ το Facebook & το Instagram, με το «Κέντρο Πληροφοριών για την COVID-19», κατηύθυναν στον Π.Ο.Υ. και σε υγειονομικές αρχές. Ο Π.Ο.Υ. και το ECDC έχουν επίσης αναπτύξει στρατηγικές και εργαλεία για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης.
Όπως τόνισε η κ. Λεούτση, η παραπληροφόρηση θα πρέπει να αντιμετωπιστεί μέσω μιας ολιστικής προσέγγισης, που θα περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, προώθηση της κριτικής σκέψης και ενίσχυση της εγγραμματοσύνης στα ΜΜΕ και της εγγραμματοσύνης της υγείας. Η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης πρέπει να ενσωματώνεται σε κάθε σχέδιο επικοινωνίας που σχετίζεται με τη δημόσια υγεία, καθώς σε περιόδους κρίσης, όπως μια πανδημία, η παραπληροφόρηση μπορεί να διαδοθεί γρήγορα και να έχει σοβαρές συνέπειες για τη δημόσια υγεία και ασφάλεια, ενώ μπορεί να απειλήσει ακόμη και την ίδια τη δημοκρατία και την κοινωνική συνοχή και σταθερότητα.

Η επόμενη ομιλήτρια, κ. Παρασκευή Κατσαούνου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Πνευμονολογίας, Ιατρική Σχολή, Ε.Κ.Π.Α., Μονάδα Πνευμονολογίας και Αναπνευστικής Ανεπάρκειας Α’ Κ.Ε.Θ., Γ.Ν.Α. «Ευαγγελισμός», στην ομιλία της με θέμα «Προς μια υγιέστερη και ανθεκτικότερη κοινωνία με νέα εμβόλια για ενήλικες», υπογράμμισε αρχικά το γεγονός ότι τα τελευταία 50 χρόνια, τα εμβόλια έχουν σώσει 154 εκατομμύρια ζωές και έχουν μειώσει τη βρεφική θνησιμότητα κατά 40%.
Οι λοιμώξεις αποτελούν την τρίτη αιτία θανάτου, μετά τα καρδιαγγειακά νοσήματα και τα εμφράγματα. Πλέον, όμως, υπάρχουν πολλά εμβόλια για ενήλικες και η Ελλάδα έχει ένα από τα καλύτερα προγράμματα εμβολιασμού ενηλίκων στην Ευρώπη, το οποίο περιλαμβάνει τα εμβόλια για τη γρίπη, τον πνευμονιόκοκκο, τον κοκκύτη, τον έρπητα ζωστήρα και τον κορονοϊό. Παρομοίως με τις Η.Π.Α. και αντίθετα με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η Ελλάδα έχει χαμηλότερα ποσοστά πνευμονίας από τους PCV13 οροτύπους και πνευμονιοκοκκικής πνευμονίας συνολικά, κυρίως χάρη στο εμβολιαστικό της πρόγραμμα. Πέραν της πρόληψης των λοιμώξεων, τα εμβόλια συμβάλλουν επίσης στη μείωση της μικροβιακής αντοχής, κάτι που είναι πολύ σημαντικό για τη δημόσια υγεία. Η κ. Κατσαούνου ανέφερε χαρακτηριστικά ότι, εάν όλα τα παιδιά παγκοσμίως εμβολιάζονταν κατά του πνευμονιόκοκκου, θα αποτρεπόταν η χρήση 11 εκατομμυρίων ταμπλετών αντιβιοτικών ημερησίως.
Κενό, ωστόσο, εξακολουθεί να υπάρχει ως προς τη χρήση του εμβολίου κατά του RSV (ιός του αναπνευστικού συγκυτίου), που είναι το μόνο από τα εμβόλια που συνιστά η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία το οποίο δεν αποζημιώνεται. Έως πρόσφατα, ο ιός RSV δεν μπορούσε να ανιχνευθεί εύκολα. Πλέον όμως, η διευρυμένη χρήση της PCR έχει καταστήσει εύκολο τον εντοπισμό του. Ο ιός αυτός είναι ιδιαίτερα μεταδοτικός, είναι συχνότερος από τον ιό της γρίπης και προκαλεί μεγαλύτερη ανάγκη για νοσηλεία. Είναι ιδιαίτερα συχνός στους ηλικιωμένους και κυρίως στις γυναίκες και στα άτομα με υποκείμενα νοσήματα. Έχει υψηλή θνητότητα στα άτομα με ΧΑΠ που χρειάζονται διασωλήνωση ή που έχουν μεγάλη διάρκεια νοσηλείας (12 ημέρες), ενώ ο θάνατος μπορεί να επέλθει ακόμη και μήνες μετά τη νοσηλεία. Σημαντική ομάδα υψηλού κινδύνου αποτελούν και οι ασθενείς με άσθμα.
Η κ. Κατσαούνου ολοκλήρωσε την ομιλία της επισημαίνοντας ότι ο εμβολιασμός αποτελεί τον πιο φθηνό τρόπο μείωσης των αρνητικών εκβάσεων και εξέφρασε την ελπίδα ότι το εμβόλιο κατά του RSV θα συμπεριληφθεί σύντομα στο πρόγραμμα εμβολιασμού στη χώρα μας.

Ο τελευταίος ομιλητής, κ. Γιώργος Σακκάς, δημοσιογράφος θεμάτων υγείας, ξεκίνησε την εισήγησή του με θέμα «Ποιος είναι υπεύθυνος για την ενημέρωση του πληθυσμού σε θέματα υγείας» με την παρατήρηση ότι, παρόλο που η απάντηση στο ερώτημα αυτό φαίνεται εύκολη και προφανής και ο μέσος άνθρωπος θα απαντούσε «τα μέσα ενημέρωσης/οι δημοσιογράφοι», ο ρόλος των δημοσιογράφων δεν είναι να παράγουν ειδήσεις, αλλά να συγκεντρώνουν τις ειδήσεις και να τις προωθούν.
Στην πραγματικότητα, σε μια κοινωνία, τον πρώτο ρόλο στην ενημέρωση και την εκπαίδευση στη δημόσια υγεία έρχεται να παίξει η οικογένεια/ο κηδεμόνας, με τις παροτρύνσεις προς τα παιδιά για τακτικό πλύσιμο των χεριών και των δοντιών, για παράδειγμα. Ακολουθεί το σχολείο, το οποίο θα έπρεπε ωστόσο να διαδραματίζει πιο ενεργό ρόλο από αυτόν που έχει σήμερα, καθώς η εκπαίδευση στη δημόσια υγεία θα έπρεπε να αποτελεί μέρος της «εγγραμματοσύνης υγείας», για την οποία γίνεται τόσος λόγος τελευταία. Κατόπιν, πολύ σημαντικό ρόλο καλείται φυσικά να παίξει η πολιτεία. Ο ρόλος αυτός, καθώς και η σημασία της πρόληψης, έγιναν ιδιαίτερα αντιληπτά κατά την πρόσφατη πανδημία, ενώ ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι στη διάρκεια της πανδημίας για πρώτη φορά η πολιτεία έδωσε τον πρώτο λόγο στην επιστημονική κοινότητα και στην επιστημονική τεκμηρίωση.
Τέλος, όσον αφορά στον ρόλο των δημοσιογράφων και των μέσων ενημέρωσης, ένα θετικό αποτέλεσμα της πανδημίας ήταν ότι, λόγω της πίεσης που ασκήθηκε από την πραγματικότητα, άρχισε να γίνεται περισσότερο αντιληπτή η έννοια της συλλογικότητας. Επίσης, οι δημοσιογράφοι ανέλαβαν μια αμφίδρομη ενημέρωση: μετέφεραν τόσο τις ερωτήσεις και τις αγωνίες του κοινού προς τους επαγγελματίες υγείας όσο και τα επιστημονικά δεδομένα από τους επαγγελματίες υγείας προς το κοινό. Τέλος, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε πρωτύτερα, η ενημέρωση έγινε περισσότερο προσωποποιημένη (όχι γενικώς και αορίστως «το άκουσα στις ειδήσεις» ή «το διάβασα στο Internet»).