Η κλιματική αλλαγή μπορεί να οδηγήσει σε νέες φυσικές καταστροφές, όπως πλημμύρες και πυρκαγιές, οι οποίες έχουν σοβαρό αντίκτυπο στην ψυχική υγεία του πληθυσμού και απαιτείται εκ των προτέρων σχεδιασμός για τη στήριξη των υποδομών ψυχικής υγείας και την αντιμετώπιση των συνεπειών. Τα ποσοστά άγχους και κατάθλιψης αυξάνονται σημαντικά μετά από μια φυσική καταστροφή, ενώ οι ασθενείς με άνοια και οι οικογένειές τους, οι οποίοι ήδη εμφανίζουν ανεκπλήρωτες ανάγκες, έρχονται σε πολύ δυσμενή θέση.
Στη θεματολογία του συνεδρίου ψυχική υγεία κατείχε κεντρική θέση. Τη δεύτερη ημέρα, πραγματοποιήθηκε στρογγυλή τράπεζα και ζωηρή συζήτηση σχετικά με την ψυχική υγεία του πληθυσμού στην Ελλάδα, με συντονίστριες την κ. Αναστασία Μπαρμπούνη, Καθηγήτρια Δημόσιας Υγείας, Υγιεινής και Πρόληψης Νόσων, Αναπληρώτρια Πρόεδρο Τμήματος, Τμήμα Δημόσιας και Κοινοτικής Υγείας, ΠΑ.Δ.Α., και Αντιπρόεδρο της Ε.Ε.Δ.Υ., και την κ. Μένη Μαλλιώρη, Ομότιμη Καθηγήτρια Ψυχιατρικής, Ιατρική Σχολή, Ε.Κ.Π.Α. Ο Υφυπουργός Υγείας κ. Δημήτρης Βαρτζόπουλος στην εισαγωγική ομιλία του αναφέρθηκε στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας για τον πληγέντα πληθυσμό σε περιπτώσεις φυσικών καταστροφών, στη συνέχεια η κ. Παρασκευή Σακκά, Νευρολόγος-Ψυχίατρος, Πρόεδρος Εταιρείας Alzheimer Αθηνών, Πρόεδρος Εθνικού Παρατηρητηρίου για την Άνοια-Νόσο Alzheimer, Διευθύντρια Τμήματος Νευροεκφυλιστικών Παθήσεων Εγκεφάλου – Ιατρείου Μνήμης, Νοσοκομείο «ΥΓΕΙΑ», μίλησε για την άνοια και την αντιμετώπισή της στην Ελλάδα σήμερα και, τέλος, η κ. Μαρίνα Οικονόμου Λαλιώτη, Ομότιμη Καθηγήτρια Ψυχιατρικής, Ιατρική Σχολή, Ε.Κ.Π.Α., μίλησε για την κατάθλιψη και τις σύγχρονες εκδοχές της.
Υπηρεσίες ψυχικής υγείας για τον πληγέντα πληθυσμό στις φυσικές καταστροφές
Παίρνοντας πρώτος τον λόγο, ο κ. Δημήτρης Βαρτζόπουλος δήλωσε ότι θα μιλήσει για την ψυχική υγεία σε σχέση με τις φυσικές καταστροφές, καθώς το θέμα του φετινού συνεδρίου είναι η υγεία του πληθυσμού υπό το πρίσμα της κλιματικής κρίσης. Οι φυσικές καταστροφές δημιουργούν δύο βασικές ανάγκες: τη διατήρηση των υποδομών των υπηρεσιών ψυχικής υγείας και την αντιμετώπιση των μεσοπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων συνεπειών των φυσικών καταστροφών στην ψυχική υγεία.
Όπως είπε ο υπουργός, μέχρι πρότινος η φυσική καταστροφή για την οποία φοβόμασταν περισσότερο στην Ελλάδα ήταν ο σεισμός. Έτσι, η ανάγκη διατήρησης των υποδομών υπήρχε πάντα και τα σχέδια αντιμετώπισης εστίαζαν στην εκκένωση των νοσοκομείων σε περίπτωση σεισμού και στη στέγαση και υποστήριξη των ασθενών επί του πεδίου.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η Ελλάδα έχει δει καινοφανείς φυσικές καταστροφές και το υπουργείο υγείας έχει κληθεί να αντιμετωπίσει τις συνέπειες σοβαρών πυρκαγιών και πλημμυρών, με χειρότερες αυτές που συνέβησαν στην Αλεξανδρούπολη και στη Θεσσαλία.
Για τέτοιες περιπτώσεις, θα πρέπει να υπάρχει από πριν σχέδιο συγκροτημένης εκκένωσης των νοσοκομείων και, ειδικότερα, να έχει προβλεφθεί με ποιον τρόπο θα μεταφερθούν οι ασθενείς και πού θα μεταφερθούν. Σε περίπτωση που προκύψει ανάγκη, το σχέδιο θα πρέπει να εφαρμοστεί μέσα σε μικρό χρονικό περιθώριο, ενώ θα πρέπει να γίνει και μια ψυχολογική προετοιμασία ιδίως των ασθενών με προβλήματα ψυχικής υγείας. Στην περίπτωση της Αλεξανδρούπολης, το περιθώριο για να οργανωθεί και να πραγματοποιηθεί η εκκένωση ήταν 36 ώρες, και αυτή έγινε μέσω πλοίου γιατί ήταν αδύνατο να γίνει οδικώς, αλλά, ευτυχώς όλα πήγαν κατ’ ευχήν, είπε ο υφυπουργός. Όμως και μετά το πέρας της φυσικής καταστροφής, ο πληθυσμός βρίσκεται αντιμέτωπος με οικονομική καταστροφή και εμφανίζει οξύ στρες και μετατραυματική κατάθλιψη. Έτσι, στην περιοχή της Αλεξανδρούπολης παρέμειναν υποστηρικτικές ομάδες για ένα εξάμηνο.
Οι πλημμύρες στη Θεσσαλία ανέδειξαν άλλο ένα ζήτημα: ότι θα πρέπει να είναι από πριν γνωστό ποια άτομα του πληθυσμού πάσχουν και ποια είναι η πάθησή τους, πού βρίσκονται και ποιοι χρειάζονται χρόνια φροντίδα, έτσι ώστε να είναι δυνατή η παροχή υποστήριξης. Μία κατηγορία πληθυσμού ασθενών ήταν αυτοί που είχαν υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον, αλλά χρειάζονταν φροντίδα, για παράδειγμα για τη συνέχιση της λήψης της φαρμακευτικής αγωγής τους. Μία άλλη κατηγορία ήταν αυτοί που έχασαν ξαφνικά το υποστηρικτικό τους περιβάλλον, επειδή κάποιοι συγγενείς τους πέθαναν κατά την καταστροφή ή αναγκάστηκαν να φύγουν. Μία πολύ σημαντική κατηγορία, τέλος, ήταν οι ασθενείς που ζούσαν απομονωμένοι σε μικρά χωριά, οι οποίοι έπρεπε να εντοπιστούν και να λάβουν φροντίδα. Για τον λόγο αυτό οργανώθηκαν κινητές μονάδες, οι οποίες σάρωναν την περιοχή και παρείχαν επιτόπια φροντίδα. Κάτι τέτοιο απαιτεί μεγάλο αριθμό εκπαιδευμένων ατόμων και ο εθελοντισμός μπορεί να παίξει μεγάλο ρόλο στην κάλυψη αυτής της ανάγκης. Όσον αφορά στους ασθενείς που πρέπει αναγκαστικά να μεταφερθούν αλλού, μία λύση είναι οι μονάδες χρονίως πασχόντων, οι οποίες αναγκαστικά καλούνται να φιλοξενήσουν και ψυχικά πάσχοντες, παρόλο που δεν διαθέτουν τις απαραίτητες υποδομές για κάτι τέτοιο. Οι υπάρχουσες μονάδες ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης είναι δυστυχώς μικρές και δύσκολα δέχονται καινούριους ασθενείς, πρόσθεσε.
Συνεπώς, κατέληξε ο κ. Βαρτζόπουλος, δεδομένης της αύξησης του κινδύνου φυσικών καταστροφών και της συνεπαγόμενης καταιγίδας δυσμενών ψυχολογικών συνεπειών, αλλά και της αύξησης του προσδόκιμου ζωής, θα πρέπει να ξαναδούμε από την αρχή το ζήτημα της μακροχρόνιας φροντίδας και να μεριμνήσουμε για την αύξηση της ποσότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών. Αυτό είναι μια μεγάλη πρόκληση.
Προκλήσεις στην αντιμετώπιση της άνοιας στη χώρα
Αναφερόμενη ειδικότερα στην άνοια, η κ. Παρασκευή Σακκά τόνισε ότι στον τομέα αυτό υπάρχουν ανεκπλήρωτες ανάγκες ακόμη και σε κανονικές συνθήκες, πόσο μάλλον σε συνθήκες κρίσης. Σήμερα στην Ελλάδα υπάρχουν 250.000 άτομα με άνοια και 350.000 άτομα με ήπια νοητική διαταραχή. Η προχωρημένη νόσος απαιτεί δύο φροντιστές ανά ασθενή, με αποτέλεσμα περισσότεροι από 1,5 εκατομμύριο Έλληνες πολίτες να εμπλέκονται με τη νόσο. Τέλος, το κόστος της άνοιας στην Ελλάδα ανέρχεται σε 3 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως.
Οι παράγοντες κινδύνου που μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη άνοιας είναι ποικίλοι και οι περισσότεροι είναι τροποποιήσιμοι, όπως η σωματική αδράνεια, το κάπνισμα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, η παχυσαρκία, η υπέρταση, ο διαβήτης και η κατάθλιψη. Όμως, όπως υπογράμμισε η κ. Σακκά, υπάρχουν και δύο παράγοντες που το άτομο δεν είναι σε θέση να ελέγξει μόνο του: η ατμοσφαιρική ρύπανση και το μορφωτικό επίπεδο. Και τα δύο αυτά απαιτούν τη συμβολή της πολιτείας.
Το 2015 δημιουργήθηκε στην Ελλάδα το Εθνικό Παρατηρητήριο για την Άνοια και τη νόσο Αλτσχάιμερ, ενώ το 2016 εγκρίθηκε από τη Βουλή το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τη νόσο. Έως το 2023 είχαν ιδρυθεί 25 κέντρα ημέρας, 4 κινητές μονάδες, 9 οικοτροφεία και 30 ιατρεία μνήμης, ενώ το 2024 το Εθνικό Σχέδιο Δράσης επικαιροποιήθηκε και στηρίζεται σε επτά άξονες: δημιουργία μητρώου ασθενών, πρόληψη, υποστήριξη φροντιστών, δημιουργία κέντρων ημέρας/ιατρείων μνήμης/δομών τελικού σταδίου, νομοθεσία, τηλεϊατρική και επιστημονική έρευνα.
Όπως είπε η κ. Σακκά, οι προσπάθειες επικεντρώνονται στη μακροχρόνια φροντίδα, με δημιουργία κέντρων ημερήσιας φροντίδας, έτσι ώστε οι οικογένειες των πασχόντων να μπορούν να ανακουφίζονται και οι ασθενείς να μπορούν να λαμβάνουν μη φαρμακευτικές θεραπείες. Τέλος, η κ. Σακκά αναφέρθηκε στην ύπαρξη γραμμής βοήθειας (1102), η οποία λειτουργεί όλες τις εργάσιμες ημέρες και ώρες και η οποία δεν είναι ιδιαίτερα γνωστή στο κοινό.
Απαντώντας σε ερώτηση της κ. Μπαρμπούνη σχετικά με τα νέα μονοκλωνικά αντισώματα που αναμένονται, η κ. Σακκά είπε ότι είναι κατάλληλα για τα πολύ πρώιμα στάδια της νόσου, όταν ο ασθενής είναι ακόμη λειτουργικός. Χορηγούνται ενδοφλεβίως δύο φορές τον μήνα και απαιτούν νοσηλεία μερικών ωρών, ενώ έχουν αρκετά σημαντικές ανεπιθύμητες ενέργειες και γι’ αυτό απαιτείται έλεγχος με μαγνητική τομογραφία κάθε δύο μήνες.
Η κατάθλιψη την εποχή της κλιματικής αλλαγής και άλλων κρίσεων
Στη συνέχεια, στην εισήγησή της σχετικά με την κατάθλιψη, η κ. Μαρίνα Οικονόμου-Λαλιώτη δήλωσε αρχικά ότι οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής και των φυσικών καταστροφών στην ψυχική υγεία προκαλούν ιδιαίτερη ανησυχία και έχουν οδηγήσει στη δημιουργία του όρου «οικολογικό άγχος» (eco stress), μιας προ-τραυματικής διαταραχής της ψυχικής υγείας.
Όπως είπε η κ. Λαλιώτη, το άγχος και η κατάθλιψη πάνε μαζί. Η κατάθλιψη είναι μια νόσος «ομπρέλα», κάτω από την οποία βρίσκει κανείς διάφορες διαταραχές και η οποία θεωρείται η νόσος της εποχής. Είναι μια νόσος πολυπαραγοντική, στην οποία συμβάλλουν τόσο γενετικοί όσο και περιβαλλοντικοί παράγοντες. Μια φυσική καταστροφή και οι συνέπειές της μπορούν να προκαλέσουν συμπτώματα όπως ιδέες απαισιοδοξίας και προσδοκητικό άγχος (προσδοκία ότι κάτι κακό θα συμβεί). Με την κλιματική αλλαγή, ακόμη και άτομα χωρίς κατάθλιψη εμφανίζουν τέτοια συμπτώματα.
Οι οικονομικοί παράγοντες παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στην εκδήλωση κατάθλιψης. Η οικονομική κρίση στην Ελλάδα είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση του επιπολασμού της κατάθλιψης από 5,9% που ήταν το 2009 σε 12,4% το 2013. Η πανδημία επίσης οδήγησε σε αύξηση των αγχωδών διαταραχών και των καταθλιπτικών συμπτωμάτων, τόσο στην Ελλάδα όσο και στον υπόλοιπο κόσμο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον θα είχε, όπως είπε η κ. Λαλιώτη, να πραγματοποιηθούν σήμερα έρευνες για τη μέτρηση του μετατραυματικού στρες. Η ομιλήτρια αναφέρθηκε επίσης σε μια έρευνα του Ε.Κ.Π.Α., η οποία έδειξε υψηλά ποσοστά ψυχικών διαταραχών, κατάθλιψης και ψυχοσωματικών διαταραχών και υψηλό ποσοστό burnout στους εργαζόμενους στην Ελλάδα, με αυξητική μάλιστα τάση από το 2021 έως το 2023. Αύξηση παρατηρήθηκε επίσης στον αυτοκτονικό ιδεασμό κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης και της πανδημίας.
Ολοκληρώνοντας, η κ. Λαλιώτη δήλωσε ότι μετά από μακροχρόνια παραμονή στο παρασκήνιο, η ψυχική υγεία αρχίζει πλέον να έρχεται στο προσκήνιο, κάτι που είναι και καλό και κακό. Κακό γιατί οι λόγοι που τη φέρνουν υποχρεωτικά στο προσκήνιο είναι αρνητικοί, αλλά καλό γιατί γεννάται η πρόκληση να δημιουργηθούν νέες υπηρεσίες ψυχικής υγείας, όχι μόνο στα μεγάλα αστικά κέντρα αλλά και στην περιφέρεια. Αυτό φυσικά θα πρέπει να συνοδεύεται και από εκστρατείες για την καταπολέμηση του στίγματος, το οποίο παραμένει ισχυρό ιδίως στην επαρχία. Επισήμανε, τέλος, ότι με τη συνδρομή του υπουργείου υγείας, το Αιγινήτειο Νοσοκομείο δημιούργησε μια γραμμή ψυχικής βοήθειας (10306) αμέσως μετά την εμφάνιση της πανδημίας, η οποία ωστόσο δεν έχει γίνει ιδιαίτερα γνωστή στο κοινό.
Κατά τη συζήτηση που ακολούθησε, η κ. Μαλλιώρη επισήμανε το γεγονός ότι χάνεται μια μεγάλη ευκαιρία έγκαιρης παρέμβασης στις ψυχικές ασθένειες εν τω γεννάσθαι, γιατί οι γιατροί της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας που βλέπουν ασθενείς που παραπονούνται για αμφιλεγόμενα συμπτώματα, στέλνουν τον ασθενή σπίτι του αν δεν βρουν κάποιο σωματικό πρόβλημα, αντί να τον παραπέμψουν για ψυχολογική αξιολόγηση. Η κ. Λαλιώτη τόνισε με τη σειρά της την ανάγκη ευαισθητοποίησης της ιατρικής κοινότητας γύρω από τα ζητήματα ψυχικής υγείας, έτσι ώστε να υπάρχει μια ολιστική αντιμετώπιση του ασθενούς, αντί να είναι ο κάθε γιατρός περιχαρακωμένος στην ειδικότητά του. Υπογράμμισε το γεγονός ότι τη γραμμή 10306 δεν την ξέρουν ούτε οι γιατροί. Συνοψίζοντας η κ. Σακκά δήλωσε ότι υπάρχει ένα τεράστιο έλλειμμα επικοινωνίας και ότι υπάρχουν δομές και υπηρεσίες που ο κόσμος δεν τις γνωρίζει.
